WADAN – CHİNGUETTİ: SAHRA’NIN SESSİZ HAFIZASI

 

WADAN – CHİNGUETTİ: SAHRA’NIN SESSİZ HAFIZASI

(TİCARETİN HAFIZASI: WADAN – BİLGİNİN HAFIZASI: CHİNGUETTİ)

Uçsuz bucaksız Sahra Çölünde, aralarında bir-iki günlük kervan mesafesinde (yaklaşık 100 km.) yer alan ve adeta zamana meydan okurcasına ayakta duran iki şehri: bilgiyi temsil eden Chinguetti ile ticaretin merkezi Wadan (Oudane) Antik kenti, UNESCO Dünya Miras listesinde haklı yerlerini almışlardır. UNESCO, Wadan ve Chinguettiyi ( Tichitt ve Ouatala ile birlikte) Antik Ksourlar başlığı altında listeye almıştır. “Ksar” Sahra ve Sahel bölgesinde görülen tahkimli tarihi yerleşim olarak kabul edilmektedir.

Bu şehirlerde gezerken, zamanla kısa bir dostluk kurup geçmişi anlamaya, empati kurmaya, yerel rehberlerin anlattıklarını kafanızdakilerle bağlamaya çalışıyor, şehirlerin hafızaları olduğunu bir kere daha hissediyorsunuz. Onlar, sadece Unesco listesinde yer alan şehirler değil; aynı zamanda ticaretin, bilginin yükseldiği birer medeniyet alanları.

Her iki şehir de Moritanya’nın kuzeyindeki Adrar Platosu üzerinde yer almaktadır ve aralarında kısa bir mesafe söz konusudur. Orta Çağ boyunca her ikisi de önemli ticaret yolları üzerinde yer alan kültür ve ticaret durakları olarak hizmet vermişlerdir.

WADAN ANTİK KENTİ;

Özgün halini koruyan, kent dokusu okunabilir durumda olan Wadan, son derece sert bir coğrafyada, 12. Yüzyılda Trans – Sahra ticaret yollarının en önemli duraklarından biri olarak inşa edilmiştir. “Sahra’nın gözü” Richat yapısına da yakın bir konumda olan antik kent, güzel bir vahada konumlanmaktadır. Hem su zengini olan hem de alimlerin yeri olan Wadan, adını da bu eşsiz konumundan almaktadır. Yerel rehberlerin anlatımına göre; “Wadan” Arapça’da “iki Oued” yani iki vadi, “biri hurma diğeri bilim vadisi” anlamına gelmekteymiş.

Fas, Timbuktu ve Senegal havzasında; altın, tuz ve köle ticaretini yapan kervanların hem ticari hem dinlenme hem de bilgi paylaşım merkezi olan Wadan, 14 ve 15. Yüzyıllarda en parlak dönemini yaşamıştır ki Orta Çağ İslam dünyasına denk gelmektedir.

Mimari açıdan kent, eski şehir (üst şehir) ve yeni gelişen alt şehir olarak iki ana bölümden oluşmaktadır. Savunma ve iklim koşulları göz önüne alınarak şehir ilk önce tepeye kurulmuştur. Harç kullanılmadan tamamen yerel taşlardan inşa edilmiştir. Sahrada çok kullanılan bu yöntem sayesinde yüzyıllar boyunca ayakta kalmıştır. Güneş ve rüzgârın etkisinden korunmak amacıyla sokaklar dar olarak planlanmış, kalın duvarlar ve küçük pencereler de gündüz sıcak, gece soğuk çöl iklimi gözetilerek özellikle tercih edilmiştir.

Taş evlerin alt bölümleri, depo ve hayvanlar için barınak olarak, üst katlar ise yaşam alanları olarak tasarlanmıştır. Zamanla şehir büyüyerek şehir alt kısımlara da yayılmıştır. Şehirde süslemeden uzak, sade tarzda birkaç cami kalıntısı bulunmaktadır. Buralar sadece ibadet yeri olarak değil aynı zamanda bilgi paylaşım ve eğitim alanı olarak da hizmet vermiştir. Ayrıca şehirde bazı evlerde özel kütüphanelerin olduğu, matematik, coğrafya ve fıkıh alanında önemli kişilerin yetiştiği bilinmektedir.

Zamanla ticaret yollarının değişmesi ve kuraklık nedeniyle eski önemini yitirmiş, tarih sayfalarındaki yerini almıştır.

 

 

CHİNGUETTİ;

Wadan ile benzer mimari yapıda olan, bölgenin dini ve entelektüel kalbi sayılan ve “bilgiye açılan kapı” olarak değerlendirilen Chinguetti, Afrika İslam dünyasının önemli merkezlerinden biri olup yüzyıllar boyunca “yedinci kutsal şehir” olarak da anılmıştır. Hac yolculuğuna çıkanların önemli duraklarından biri olmuştur.

Chinguetti, Wadan ile aynı coğrafyanın ürünüdür ve aynı ticaret ve ilim ağının parçalarıdırlar. 11 ve 12. Yüzyıllarada kervanların ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla kurulan şehir, Mağrip, Arabistan ve Afrika ile Trans-Sahra ticareti sayesinde refahı yakalamış ve beraberinde de İslam kültürünün yayılmasına katkı sağlamıştır. Burası, bilginin ve inancın merkezi kabul edilmiştir. Wadan’a ulaşan el yazmaları burada çoğaltılmış, korumuş ve eğitime katılmıştır. Afrika’nın bu bölgesinde sözlü değil de yazılı kültürün öne çıkması sayesinde pek çok belge elimize ulaşmıştır.

Bilginler şehri Chinguetti de bugün hala yok olma tehdidi altında 12 aile kütüphanesi mevcut olup bunlar İslam, bilim ve edebiyatla ilgilidir. Unesco tarafından çok önemli eserler müze ve kütüphanelere götürülerek koruma altına alınmıştır. Ancak çok kötü şartlarda korunmaya çalışılan daha doğrusu korunamayan eserleri sergileyen bir kütüphaneyi içimiz acıyarak, üzülerek ziyaret ettik ve inceledik.